اهمیت زکات در اسلام بهاندازهای است که قرآن در بسیاری از آیات آن را در کنار نماز آورده است. زکات هم عبادتی مالی است و هم پیوندی میان توانگر و نیازمند. در این مقاله معنای زکات، جایگاه آن در قرآن و حدیث، مصرفهای زکات و آثار فردی و اجتماعی آن را به زبان ساده میخوانید.
زکات چیست؟
«زکات» در زبان عربی به معنای پاکی، رشد و برکت است. در اصطلاح شرع، بخش معینی از مال است که مسلمان واجدِ شرایط باید به مستحقان بپردازد. به همین دلیل زکات، هم مال را پاک میکند و هم دل را از بخل پاک میسازد. شرایط وجوب، مقدار و انواع اموالی که زکات دارند، در مذاهب فقهی جزئیاتی دارد؛ برای محاسبهی دقیق، حتماً به عالم دینی مذهب خود مراجعه کنید.
زکات در قرآن و حدیث
- خداوند میفرماید: «وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ» (بقره: ۴۳)؛ «نماز را برپا دارید و زکات بدهید.»
- و میفرماید: «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم بِهَا» (توبه: ۱۰۳)؛ «از اموالشان صدقهای بگیر که با آن پاکشان کنی و رشدشان دهی.»
- در حدیث متفقعلیه (بخاری و مسلم) آمده است که اسلام بر پنج پایه استوار است و پایهی سوم، پرداخت زکات است.
مصرفهای زکات
قرآن در آیهی ۶۰ سورهی توبه مصرفهای زکات را بیان کرده است: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ». این گروهها عبارتاند از:
- فقیران و تهیدستان
- کارگزاران جمعآوری و توزیع زکات
- کسانی که تألیف قلوب آنان مطرح است
- آزادسازی بردگان
- بدهکاران ناتوان از پرداخت
- در راه خدا
- در راهماندگان
تفسیر و تطبیق هر یک از این موارد با شرایط امروز، در کلام فقها تفصیل دارد و باید از اهل علم پرسید.
آثار زکات در زندگی فردی و اجتماعی
پاکی دل و مال
زکات دل را از دنیادوستی و بخل میپیراید و به مال، برکت میبخشد. کسی که با رضایت زکات میدهد، معنای شکرگزاری از نعمت را در عمل میچشد.
کاهش فاصلهی طبقاتی و تقویت همدلی
وقتی بخشی از مال به نیازمندان میرسد، احساس امنیت و همبستگی در جامعه بیشتر میشود. نیازمند خود را رهاشده نمیبیند و توانگر نیز به سرنوشت دیگران بیتفاوت نیست.
تربیت اخلاقی خانواده
اگر فرزندان ببینند والدین زکات و صدقه میدهند، بخشندگی را در عمل میآموزند. برای ادامهی این بحث، مقالههای تربیت دینی کودکان و اهمیت صله رحم در اسلام را بخوانید.
نکتههای عملی برای پرداخت زکات
- سال مالی خود را مشخص و اموال را فهرست کنید تا محاسبه آسان شود.
- در تشخیص مستحق، اولویت با نزدیکان نیازمند و کسانی است که مصرفهای قرآنی را دارند؛ جزئیات این مورد را از عالم دینی بپرسید.
- زکات را با نیت خالص و بدون منت بپردازید.
- زکات را با صدقهی مستحب اشتباه نگیرید؛ صدقه مستحب در همهی ایام و بدون حد معین ممکن است.
- اگر در محاسبه شک دارید، پیش از پرداخت مشورت کنید.
برای آشنایی با برنامههای اجتماعی مجتمع صدرالاسلام بندرخمیر، صفحهی معاونت اجتماعی را ببینید و برای پرسشها از تماس با ما استفاده کنید.
پرسشهای متداول
تفاوت زکات و صدقه چیست؟
زکات عبادتی واجب با شرایط و مقدار مشخص است، اما صدقه مستحب است و در هر زمان و به هر اندازه میتوان آن را داد.
چه کسانی باید زکات بدهند؟
کسی که مال او به شرایط وجوب زکات برسد. شرایط و مقدار آن در مذاهب فقهی جزئیاتی دارد؛ برای اطمینان از وضعیت خود، از عالم دینی بپرسید.
آیا زکات فقط برای پول است؟
خیر؛ انواع مختلفی از اموال در کتب فقهی ذکر شدهاند. تشخیص اینکه کدام مال شما زکات دارد، باید با مراجعه به عالم دینی انجام شود.
جمعبندی
اهمیت زکات در اسلام از جایگاه آن کنار نماز، پاککردن دل و مال، و نقش آن در همبستگی اجتماعی پیداست. با شناخت مصرفها، نیت خالص و مشورت با اهل علم میتوانیم این فریضه را بهدرستی ادا کنیم.
